Rahman Ali (1886 – 1920)

Rahman Ali

Piše: Admir Idrizi

Prof. Zenulla Bala u monografiji „Šištavec historija i tradicija“ (Shishtaveci historia dhe tradita) daje dosta zanimljivih historijskih podataka za samo selo i Goru.

Ono što je meni bilo interesantno i do skoro nepoznato, objavio je imena mještana Šištevca koji su učestvovali u borbama tokom balkanskih ratova i dao njihove detaljne biografije.

Stanovništvo Gore u periodu nakon propasti Osmanske imperije i razgraničenja na jugoslovenski i albanski dio, bukvalno je odredilo i utrlo put u (ne)formiranju pogleda na sopstevnu historiju.  U albanskom djelu Gore se o tom periodu pričalo i pisalo, dok u kosovskom djelu Gore se do skora nije ništa pričalo i pisalo. Jednostavno taj period je planski izbrisan u sječanjima stanovništva.

 

Rahman Ali (sin Alije) je ime koje mi je zapalo za oči, jer sam na ovo ime naišao listajući kroz arhivu spske žandarmerije iz tog perioda.

Podaci o Rahmanu iz monografije i izveštaja načelnika tadašnjeg sreza gorskog se jedino nisu podudarali u godinama.

Kako navodi prof. Bala, Rahman je rođen u Šištevcu 1870. godine u siromašnoj porodici. Bavio se poljoprivredom i stočarstvom. Nakon ubistva njegovog rođaka Murata od strane srpske vojske 1913. godine uključuje se u bitci na Koritniku. Rahman se istakao u bitci na Koritniku, i u Šištevcu se prepričavalo da je svojom rukom ubio nekoliko srpskih oficira i vojnika.

Tokom tih ratnih godina, srpski kralj, neočekivanim otporom stanovništva, u znak osvete šalje nekoliko kaznenih ekspedicija da masakriraju, pljačkaju i spale Goru, Opolje i Ljumu.

 

Kako bih provjerio godine rođenja koristio sam podatke sa austro-ugarskog popisa  iz 1918. godine. Zapravo, Rahman sin Alijin bio je rođen 1886. godine. Imao je dvije žene, Adila (1895) i Fatima (1896). Tokom popisa boravio je u Šijaku, pored Drača, a njegove žene su se nalazile u selu Suhodol pored Debra. Sa njim u Šijaku u tom periodu su bili i njegovi malolijetni šogori (rođaci po ženi) Halid Muharem (1906) i Ahmed Muharem (1909).

Podaci sa austro-ugarskog popisa 1918.godine

Za vrijeme austrijske vladavine, 1917. godine, u jednom periodu biva uhapšen. Nakon završetka Prvog svjetskog rata bio je progonjen od strane srpske žandarmerije i iz tih razloga je živeo kao odmjetnik.

 

Prof. Bala navodi da je na Đurđevdan (6. maja 1918.) Rahman došao u selo i biva prokazan od seoskih špijuna i njegova kuća, u donjem djelu sela, biva opkoljena od strane srpske žandarmerije. Poslije trosatne borbe, Rahman je ubijen a njegovo tjelo je natovareno na konja i odvezeno u Vranište, tada opštinski centar. Tijelo su žandarmi obezglavili i tamo su ga sahranili.

Na osnovu izveštaja tadašnjeg načelnika sreza gorskog, Stevana S. Matijevića, dolazi se do podatka da Rahman nije ubijen 1918. god već je ubijen 6. maja 1920. godine.

 "6.og ovog meseca (maj) 1920. oko 9 časova uveče, ubijen je i okoreli zlikovac, ubica i vođa pljačkaških bandi iz Ljume, Rahman Alija - Živko, odmetnik iz sela Šištevca, sreza gorskog. Pogibijom Rahmanovom, gorani su spašeni strahovitog zla koje ih jedan niz godina upropašćivalo.
Za izvršenje ovoga dela bio je određen žandarmerijski kaplar Milorad Ovčarević, koga je načelnik sreski predložio za čin podnarednika i odlikovanje, a pomogli ga žandarmi iz šištevačke stanice: kaplar Jelesije Veselinović i redovi: Milivoje Stojanović, Luka Vasiljević, Nikola Čučović, Ilija Milošević, Stanoje Petrović, Dušan Stevanović i Velimir Matić, koji su takođe predloženi za pohvalnicu“.

 

Rahman i veliki broj viđenijih ljudi iz tog perioda su prema žandarmeriji bili „bad guys“ i pljačkaši i  „njihovom pogibijom gorani su spašeni strahovitog zla“.

Sam načelnik sreza gorskog za svoje zasluge je po milosti božjoj i volji narodnoj odlikovan Ordenom Belog Orla od strane Kralja Aleksandra Prvog.

Pod ovakvim terorom Gora je oslobođena od loših momaka i pljačkaša i zaočekivati je bilo da će u dogledno vrijeme posredstvom vlasti formirati iskrivljeni pogled na sopstvenu tragediju i historiju.

***

Shqip

 

Rahman Aliu (1886 - 1920)

Prof. Zenulla Bala, në monografinë e tij “Shishtaveci historia dhe tradita”, ofron shumë dhëna historike dhe interesante për fshatin e vet dhe për Gorën në tërësi.

Interesant dhe deri vonë i panjohur për mua ishte botimi i tij lidhur me emrat dhe biografitë e hollësishme të fshatarëve të Shishtavecit, të cilët morën pjesë në betejat përgjatë Luftërave Ballkanike.

Popullsia e Gorës, në periudhën pas rënies së Perandorisë Osmane dhe demarkacionit kufitar në pjesën jugosllave dhe atë shqiptare, në kuptimin e plotë të fjalës e ka përcaktuar dhe trasuar udhën për (mos)formimin e këndvështrimit ndaj historisë së vet. Në pjesën e Gorës në Shqipëri për atë periudhë është folur shkruar, ndërsa në pjesën e Gorës në Kosovë, deri së voni as është thënë e as shkruar gjë. Thjesht, ajo periudhë është fshirë sistematikisht nga kujtesa e popullsisë.

Rahman Aliu (i biri i Aliut) është një emër që më tërhoqi vëmendjen, pasi hasa në të duke shfletuar arkivin e xhandarmërisë serbe nga ajo periudhë.

I vetmi ndryshim midis të dhënave për Rahmanin nga monografia dhe raportit të shefit të atëhershëm të rrethit Gorës ishte viti i lindjes së tij.

Siç pohon prof. Bala, Rahmani ka lindur në Shishtavec në vitin 1870, në një familje të varfër. Ai merrej me bujqësi dhe blegtori. Pas vrasjes së kushëririt të tij, Muratit, nga ushtria serbe në vitin 1913, ai u përfshi në betejën e Koritnikut. Rahmani u dallua heroikisht në këtë betejë dhe në Shishtavec rrëfehej se ai, me dorën e vet, kishte vrarë disa oficerë dhe ushtarë serbë.

Gjatë atyre viteve të luftës, mbreti serb, për shkak të qëndresës së papritur të popullsisë, si shenjë hakmarrjeje, dërgoi disa ekspedita ndëshkimore për të masakruar, plaçkitur dhe djegur Gorën, Opojën dhe Lumën.

Për të verifikuar vitet e lindjes, jam shërbyer me të dhënat nga regjistrimi i popullsisë i Austro-Hungarisë i vitit 1918. Në fakt, Rahmani, i biri i Aliut, kishte lindur në vitin 1886. Ai kishte dy gra, Adilen (1895) dhe Fatimen (1896). Gjatë regjistrimit ai gjendej në Shijak, pranë Durrësit, ndërsa gratë e tij ndodheshin në fshatin Suhodoll pranë Dibrës. Në atë periudhë, bashkë me të në Shijak ishin edhe dy kunetërit e tij të mitur (kushërinj nga ana e gruas) Halid Muharremi (1906) dhe Ahmed Muharremi (1909).

Gjatë sundimit austriak, në vitin 1917, Rahmani ishte i arrestuar në një periudhë të caktuar. Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, ai u ndoq nga xhandarmëria serbe dhe, për këto arsye, jetoi si i kaçak.

Prof. Bala pohon se, në Ditën e Shëngjergjit (6 maj 1918), Rahmani kishte ardhur në fshat dhe u denoncua nga spiunët e fshatit; shtëpia e tij, në pjesën e poshtme të fshatit, u rrethua nga xhandarmëria serbe. Pas një beteje tri-orëshe, Rahmani u vra dhe trupi i tij u ngarkua mbi një kalë e u dërgua në Vranisht, atëkohë qendër e rrethit. Atje trupi iu pre koka dhe u varros. Sipas raportit të kryetarit të atëhershëm të rrethit të Gorës në Vranisht, Stevan S. Matijeviq, rezulton se Rahmani nuk u vra në vitin 1918, por më 6 maj 1920.

“Më 6 të këtij muaji (maj) 1920, rreth orës 9 të mbrëmjes, u vra një kriminel i regjur, vrasës dhe udhëheqës i bandave plaçkitëse nga Luma, Rahman Aliu - Zhivko, i arratisuri nga fshati Shishtavec, rrethi i Gorës.

Me vdekjen e Rahmanit, banorët e Gorës shpëtuan nga një e keqe e tmerrshme që i kishte shkatërruar për vite të tëra.

Për kryerjen e këtij akti ishte caktuar kapteri i xhandarmërisë Milorad Ovçareviq, i cili nga kryetari i rrethit u propozua për gradën rreshter dhe për dekoratë. Atë e ndihmuan xhandarët nga stacioni i Shishtavecit: kapteri Jelesije Veselinoviq dhe ushtarët: Milivoje Stojanoviq, Luka Vasiljeviq, Nikola Çuçoviq, Ilija Milosheviq, Stanoje Petroviq, Dušan Stevanoviq dhe Velimir Matiq, të cilët gjithashtu u propozuan për mirënjohje.”

Rahmani dhe një numër i madh njerëzish të njohur nga ajo periudhë, sipas xhandarmërisë, ishin “bad guys” dhe plaçkitës, dhe “me vdekjen e tyre banorët e Gorës shpëtuan nga një e keqe e tmerrshme”.

Vetë kreu i rrethit të Gorës, për meritat e tij, me hirin e Zotit dhe vullnetin e popullit, u dekorua me Urdhrin e Shqiponjës së Bardhë nga Mbreti Aleksandri I.

Nën këtë terror, “Gora u çlirua nga të këqijtë dhe plaçkitësit”, dhe pritej që në një të kohë të përshtatshme, përmes dorës së pushtetit (serb), të formohej një pikëpamje e shtrembëruar për tragjedinë dhe historinë e tyre.

Përkthim në shqip: dr. Sadik Idrizi

GORA tokom ratnih godina (1912 - 1918)

 

  

Gora, kao jedna kompaktna cijelina u Osmanskoj imperiji, našla se na liniji formiranja, razgraničenja i proširenja između Kneževine Albanije i Kraljevine Srbije, kasnije SHS, koje je trajalo od 1912. godine pa sve do 1926. godine, sa prekidom tokom Prvog Svjetskog rata. Granica je povučena na osnovu Londonskog protokola iz 1913. godine i odluke Konferencije Ambasadora u Parizu od 9. novembra 1921. godine.

Na razgraničenju su formirane razne međunarodne komisije koje su u tom periodu radile na terenu i završni dokumenti su potpisani u Firenci 26. jula 1926. godine.

Odluke koje su donete direktno su utjecali na budućnost njenog stanovništva. Tih četrnaest godina su potpuno promjenili demografske i ekonomske prilike u Gori.

 

Gora 1912. godine u sastavu Osmanske imperije

 

***

Krajem 1912. godine Kraljevina Srbija uspostavlja policijsku vlast u Gori. U septembar i oktobar 1913. godine izbija poznata „Albanska pobuna“ koja je tako izgledala u očima osvajača, a gledano od strane naroda Gore, to je bila borba za slobodu. U tom periodu su izvršena ubistva i masakri nad nedužnim ljudima.

 

Gora poslije Bukureškog mira 1913.godine

 

Početkom februara 1915. godine nakratko je Gora oslobođena pod vođstvom Hasana Prištine. Borci iz Gore, Opolja i Ljume vodili su nekoliko dana bitku sa srpskim snagama u selu Žur.

U srpskim izvještajima od prvog februara 1915. se kaže:

„Arnautski upad uzima veće razmere. Do sad su pali neprijatelju u ruke ova mesta: Zapod, Topoljane, Globočica, Vrbnica, Žur i Vranište. Telegrafske veze između Prizrena i Žura i između Prizrena i Vraništa prekinuta je. Arnauti nadiru od Žura ka Guri Derventu, na tome pravcu neprijatelj je zauzeo Krstac i Rapču. Prilikom povlačenja imali smo gubitaka do sto vojnika ranjenih i poginulih. Među ranjenima su i dva oficira. Nema još izveštaja o posadi u Žuru, koja nije uspela da se povuče.“

 

Petog februara srpska vojska je izvjestila:

 

„Naša vojska je sinoć ušla u Vranište. Predstražna odeljenja izbila su već na šajnovačku kosu, koja je zauzeta. Takođe je zauzet i Žur, gde je oslobođena naša posada. Ova posada izdržala je sve ovo vreme opkoljena u žurskoj džamiji, boreći se junački sa Arnautima.

Naš odred, koji je forsiranim maršem stigao u Prizren, prošao je kroz varoš i istog dana ušao u borbu s Arnautima i uspeo je da ih suzbije. Ovaj je odred nastupao u pravcu sela Pakiša, koje je takođe zauzeto. Tako isto povraćeni su juče i borski položaji.“

 

„Mi ćemo vladi skrenuti pažnju i na jednu okolnost koja je isto tako opasna, a o kojoj se izgleda vrlo malo vodi računa, ali se bez razloga tolerira. Reč je o izvesnim našim građanima na granici pored Arbanije, koji uživaju slobodu i sva prava u našoj zemlji, a na drugoj strani uvek su u dodiru sa arbanskim pobunjenicima i Arbanijom. Takvih tipova ima više. To su razbojnici. Oni su izvršili već toliko krivičnih dela, i njima još nije suđeno.

Njihovi poslovi ne mogu se ni u kom slučaju dalje tolerirati. U našoj zemlji a na granici prema Arbaniji samo se na taj način može zavesti mir i red“.

 

Prilikom ovog okršaja zarobljen je veliki broj mještana sela Žur kao i borci koji su učestvovali u bitci, među kojima i mola Arif Gaziu iz Kruševa. Svi oni su svirepo ubijeni od strane srpske vojske. U strahu od srpske osvete, cjelokupno stanovništvo sela je prebjeglo u Albaniju.

Petog februara srpska vojska ponovo je zauzela Vranište i uspostavila svoju policijsku vlast koja će potrajati do kraja novembra 1915. godine, kada se srpska vojska povlači preko Albanije. U tom kratkom periodu Gora potpada pod bugarskom upravom, a početkom 1916. ulazi u sastav Albanije, koju je „prijateljski“ okupirala Austro-Ugarska. 

 

Gora pod bugarskom okupacijom krajem novembra 1915. godine

 

***

Ratni uslovi života tokom ratnih godina (1912 – 1918 ), nisu zaobišli ni Goru, koji su doveli do kulminacije raznih bolesti. Koncentracija velikog broja ljudi na jednom mjestu, masovna kretanja stanovništva, život u nehigijenskim uslovima i opšta nemaština, neke su od karakteristika ratnog okruženja koje su pogodovale razvoju zaraznih bolesti i njihovom prelasku iz endemije u epidemiju. Takav je primjer sa velikom epidemijom tifusa koja se širila na Balkanu tokom prve polovine 1915. godine, izazvana trima vrstama tifusa – trbušnim tifusom, povratnim tifusom i pegavim tifusom. Epidemijski nalet španske groznice, sa glavnim mortalnim udarom na kraju 1918. godine bio je dio svjetske pandemije. Pored ovih bolesti, koje su u dva maha iza sebe ostavile brojne žrtve, harale su i mnoge druge, često u vidu različitih manjih ili većih, povezanih ili nepovezanih lokalnih epidemija. Bile su to epidemije: kolere, boginja, velikog kašlja i sl.

Ove pošasti javile su se kao poslijedica loših društvenih i ekonomskih prilika i vanrednog stanja. Na pojavu epidemije pored neprestane migracije stanovništva i loših higijenskih i ekonomskih prilika, utjecao je i veliki broj zaraženih vojnika u svim zaraćenim stranama.

 

U tim teškim godinama stanovništvo Gore je prepolovljeno, kako zbog raznih epidemija tako i velikih migracija stanovništva u obližnjim gradovima (Tetovo, Gostivar, Prizren, Uroševac) na putu prema Turskoj. Uslijedele su godine iskušenja. U tom periodu stradali su velikani Gore:

 

Muderis Mehmed Alija (1848-1912) Pakiša, ubijen 14. decembra 1912. od strane srpske vojske. Bio je učesnik Prizrenske Lige sa Mola Arifom Gaziu iz Kruševa.

Mola Kahriman, Globočica, ubijen 1913. godine.

Mola Arif Gaziu (1861-1915) Kruševo, ubijen februara 1915. godine u Žuru.

Hodža Nailj Huseini Dano (1888-1919) Gornja Rapča, ubijen 1919. godine.

Čauš Habib Sejdi (1877-1922) Orčuša, ubijen 22. jula 1922. godine.

Mola Rasim Selman (1865-1924) Zapod.

 

 

Foto i karte:

Nacionalna biblioteka Francuske
(Bibliothèque nationale de France)  

 

Kompletan tekst pročitajte: OVDJE