Dr. Sejfidin Haruni - Prevod i analiza natpisa nišan ploče ispred Mličke džamije

Mlička džamija

 

Poznata nišan-ploča, vekovima pomno čuvana ispred, kako se tvrdi, najstarije džamije na Balkanu u selu Mlike, naročito poslednjih godina, predmet je rasprava i istraživanja koja provode mnogi istoričari i istraživači mahom muslimanske veroispovesti sa Balkana. Od Goranaca, shodno mojim saznanjima, o ploči i istorijskom razvoju džamije pisali su dr. Sadik Idrizi, rahmetli Vejsel Hamza, Ilber Redžepi i dr. Budući da doprinosi bacanju svetla na etnogenezu naše goranske zajednice, njihov trud je vrlo dragocen. Uzimajući u obzir dosadašnje prevode natpisa, nije teško zaključiti da je nedovoljno poznavanje osmansko-turskog jezika bilo razlog zbog kojeg su neki njegovi delovi pogrešno prevedeni. Smatram da nišan-ploča jedne od najstarijih džamija na Balkanu zaslužuje podrobniji osvrt, zbog čega sam se i odlučio da ukažem na neke detalje prevoda koji nisu dovoljno rasvetljeni.

U nastavku slede dva različta prevoda natpisa koja su trenutno dostupna u knjigama, časopisima i gotovo na svakoj internet stranici na kojoj su objavljeni tekstovi u vezi sa nišan-pločom:

Prvi prevod:

“Dogradio ovu velelepnu džamiju Ahmed-aga u godini 1268. kao što je bila sagrađena 688. po Hidžri, i tarih joj reče.” 

(Sadik Idrizi, Gora Daleka i Sama, ALEM, Prizren)

Drugi prevod:

“1. Obnovio ovu uzvišenu 

2.    džamiju Ahmed-Aga pir 

3.    (koji se) uputio daleko, udaljio

4.    oprostio njima dvoici Svevišnji i Svemogući

5.    prva godina 1238

6.  kao godine 688”  

(Vejsel Hamza - List Alem, br. 108.)

.
Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti:OVDE

Ašegovci / ašigovci / hašegana

 

Ašeđića - ilustracija

Nekada, dok još nisu postojala današnja sredstva i mogućnosti, bile su zanimljive proste i jednostavne igre u prirodnom ambijentu. Pamte se mnoge igre za djecu i odrasle. Male djevojčice su počinjale igrom manestice (nevjestice), u kojoj djevojčice oponašaju (imitiraju) nevjestu.

Od dječijih igara u sjećenju starijih ostale su tek neke: Ašegovci, Uškane, Krljuškane, Ilrika piperika, Trčane koni, Ripane vo slama elji seno, Kljiskice, Tura elji jazija, Kamenčofci, Ljuzgane na snek (so noge, s’nice, elji snopje), Pangrovci, Puškice, Gaćkane, Salandža, Nušane, Dzendzane, Davene kučića, Borije, Pištuljani, Tutkane snek i druge.

Za mlade: Ripane so tri kreča i od mesto (skok u dalj i iz mjesta), Trka, Frljane kamen (bacanje kamena s ramena u trku), Nušane, Ašegovci, Skijane, Prijačane (hrvanje), Šutkapice.

Za odrasle: Džambala, Filjdžanofci, Ripane, Frjljane kamen, Domine, Karte, Dama, Lov i dr.

AŠEGOVCI / AŠIGOVCI / HAŠEGANA

Ovo je bila najpoznatija dječija igre u mnogim selima Gore. Igrala se pomoću hašeđića - (h)ašeđe /ašiđe - napravljenih od zglobova prednjih koljena ovaca ili krava. Prestala se igrati 60-tih i 70-ih godina 20. vijeka. Mnoge mlađe generacije ne znaju za ovu igri, čak nisu čuli ovo ime.

I pored istraživanja koja sam obavio, nisam uspio doći do odgovora o etimologiji riječi ašeg/hašeg/ašig. Davno sam ovu riječ pročitao u jednom romanu makedonskog autora Vlade Maleskog (mislim da je bilo u romanu „Razboj“).

U međuvremenu javio se Cemal Bako i potvrdio da se igra u Turskoj i da se zove "aşik oyunu".

.

Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti: OVDE

Dragaš (Gora) u Kraljevini Albaniji

Nezavisnu Kraljevinu Albaniju (alb. Mbretëria Shqiptare) je od 1939. do 1943. godine okupirala i anektirala Italija i načinila je državnim protektoratom u sastavu Italije (ital. Regno Albanese). Kapitulacijom Italije 1943. godine, Albaniju okupiraju njemačke trupe, a Njemačka tretira Albaniju kao „dejure“ nezavisnu državu pod njenom okupacijom (njem. Königreich Albanien).

 

Okupacijom i podjelom Kraljevine Jugoslavije 1941. godine, Italija je anektirala dijelove jugoslovenske teritorije od kojih je neke priključila Albaniji. Albaniji su tada priključeni istočni dijelovi Crne Gore, južni dijelovi Srbije, uključujući najveći dio Kosova i zapadne dijelove Makedonije.

 

Od 1. maja 1941. godine Dragaš (Gorski srez) službeno ulazi u sastav Kraljevine Albanije, kao potprefektura (nënprefektura). Potprefektura je bila jedna od karika lokalne uprave tadašnje Albanije. Pod njenom ingerencijom su se nalazili opštinski policajci i matičari. Na čelu potprefekture bio je potprefekt sa zamjenikom i sekretarem koje je imenovao prefekt. Reshad Karjagdiu i Spiro Kosova su bili potprefekti u tom periodu.

 

Potprefektura Dragaš bila je podijeljena u 4 opštine (komune): Opština Centar sa sjedištem u Dragašu, opština Opoja sa sjedištem u Belobrodu, opština Brod sa sjedištem u Brodu i opština Kruševo sa sjedištem u Kruševu. Kompletna administracija vođena je na albanskom jeziku.

 

Administrativna jedinica „komuna” obuhvatala je nekoliko sela. Selo sa najboljim mogućnostima komunikacije proglašeno je centrom opštine. Na čelu opštine bio je predsjednik (gradonačelnik) sa sekretarom i opštinskim vijećem sastavljenim od čelnika („kryepleqtë”).

 

Vojnu vlast u tom periodu činili su zapovjedništvo karabinjera i jedan pešadijski bataljon, stacionirani u Dragašu.

Bezbjednosna situacija bila je djelimično mirna, ali su je povremeno su narušavale pljačke i krađa stoke pojedinih bandi iz Ljume, koje figuriraju u mjesečnim izvještajima tadašnje vlasti.

 

Stanje u obrazovanju nije bilo najbolje. U ovom periodu otvorene su samo tri škole, od deset koliko ih je radilo u vrijeme Kraljevine Jugoslavije. Jedan od najvećih problema bio je nedostatak nastavnog osoblja. Postojale su velike potrebe za otvaranjem škola, pogotovu u gorskom dijelu potprefekture, jer se stanovništvo koristilo „nealbanskim jezikom”.

 

Ekonomska situacija stanovništva nije bila povoljna, kako zbog konfiguracije terena (planinski teren) tako i zbog sveobuhvatnog stanja tokom Drugog svjetskog rata. Većina stanovništva je odlazila u pečalbu pa su lokalne vlasti slali izvještaje u kojima traže da se stanovništvu ovoga kraja olakša izdavanje putnih isprava.

Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti: OVDE 

Formiranje graničnih bataljona - 1919

Foto: Franz Baron Nopcsa

Bavljenje prošlošću nije besmisleno, pogotovo što u sadašnjosti postoje očigledne paralele. Čak je moguće nešto naučiti iz prošlosti. Iako je, kako se čini, ljudskoj prirodi svojstveno da uvek iznova čini iste greške. Trenutno naizgled ne postoji sklonost da se pokloni velika pažnja onome što je bilo, pa ma koliko podsećalo na sadašnjost. Ljudska oholost smatra da ima pravo na uvek nove varijante jedne te iste katastrofe.

Vilfrid Vestfal

 

Pre sto godina, negde 1919. godine, novoformirane vojne vlasti Kraljevine SHS su pristupile organizovanju „arnautskih bataljona“.  Te godine su formirana četiri takva bataljona i raspoređena u međuprostor prema italijanskim vojnim snagama.  Tako formirane pogranične formacije su se sastojale od meštana Albanaca ali i od naoružanih kačaka.

U periodu 1919/1920. godine Kraljevina SHS  je izdvajala značajna sredstva za izdržavanje četa „organizovanih Arnauta“. Tokom 1920. godine snabdevanje tih formacija obavljano je preko komandi divizijskih oblasti, dok su se krediti za njihovo finansiranje izdvajali „na ime propagande na poverljive ciljeve“. Ministarstvo vojske i policije plaćalo je komandire ovakvih odreda mesečno 150, a vojnike sa po 100 dinara.

U regionu Gore delovale su druga i treća četa II graničnog bataljona i stalno su unosili nemir među stanovništvom. Nakon 1999. godine  postoje očigledne paralele.

„U isto vreme u selu Restelici boravio je sa svojom četom Daut Hodža, komandir druge čete II graničnog bataljona. Da bi došao do „slave i ćara“, on je poslao ljude iz svoje čete da u samoj Restelici ukradu 130 ovaca, koje je ovaj za dobru nagradu kasnije vratio vlasnicima, uz izjavu velike blagonaklonosti. Isti četovođa je, malo kasnije, sa svojom četom opljačkao u selu Kruševu još 63 ovce, koje su isto uz naknadu vraćene ranijim vlasnicima. U stvari, vlasnicima je bilo vraćeno 37 ovaca, jer je druga polovina uginula tokom pljačke. Malo zatim, isti Daut Hodža, iako u uniformi jugoslovenske vojske uz pomoć Januza Redže iz sela Kalisa, opljačkao je u selu Restelici 127 ili 137 grla goveda, a Januz Redža je u narodu počeo govoriti da je time hteo da se osveti oštećenim vlasnicima, pa su mu vlasti oduzele otetu stoku i vratili je ranijim vlasnicima. Zato je Daut Hodža odmah posle toga napustio vojnu službu, i od tada se nije nalazio ni na kakvoj dužnosti, ali je i dalje bio na državnom platnom spisku i redovno je primao vojničku platu“. (Arhiv Jugoslavije. MIP. f. 181, str. 670-72)

Gorske sudbine

Ispričao: Nemrit Kajkuš, Globočica (1964)

Audio snimak uradio Admir Idrizi: petak, 11.09.2020.

***

Mlogo priče od istorija za Gora som ge čuf od Maljičica, majka Entaza. Ona mi bila očeva mati i so na som spaf ka dete, negde do šesti ilji sedmi razred. Dremka ka će i iljeze, ona star čujek će kažuje a ja će slušam i će upijam. I sve šo mi kažuala mi ostanalo vo sećanje. Kažujem iz prve ruke ka šo som čuf.

Nejzi otec i bif Zečir od Zljipotok, a Zečiru mati mu bila od Globočica, Vuranoska, Demiroska. Ka ostanav on jetim, go zelje dajdžofci da go gljedajet so brata koj mu se vikaf Ćazim Čolak. Ge gljedalje dajdžofci Demirovci ovde vo Globočica.

Majka je rodena vo Edrene i ka dejče se vratilje vamo. So matere se vratila. Braća ne i bilje rodene. Mi kažuala da putualje so brod i mi rekla da došlje od ke Italjija. Alji ja, toljikav mi biv razum, ne som mogof zdravo za gotovo da shvatim, toga zaš došlje od ke Italjija, ka je Turska vamo, a oni došlje na Drač. Oni na more idalje.

Po put brod na koj bilje doživef brodolom. Ljuđi zelje da se ukrcavajet na čamci, šo zapamtila ona ka dete. Vo čamci bila ogromna gužva i nemalje pitka voda. Celo vreme, velji ja ka dejče, som vikala 'Voda, voda, voda...' Nema voda. Više ka som zela da panujem vo nesves, mati ne mogla da mi gljeda muke, me dignala vo naraće da me frlji vo more. Alji nekoj star čujek, ka go dignala dejče vo narače, nekoj star čujek go fatif dejčeto i rekof: 'Eno go brod! Zagljedalje nekoj brod. Došof brodot i ge spasif. Tija ka došlje od Turska.

Ka došlje vamo, i se rodilje dve bratčića, Smajilj i Idris. Otec im bif Zečir a mati Hava od Brekine. Međuvreme nastupif glač, otec i umref vo Tursko i ostanaf tamo, go zakopalje. Mati so vrečiće kolomboć na Vraca je zakopana. Mati Hava so vrečiće kolomboć bila vo Tetovo da kupet, lji da zemet, 'lji da proset vo tija vreme. Na Vraca je zakopana, tamo umrela. Take da i oja deca ostanujet jetimi, majka i dve bratčića. Ponovo ge zimajet dajdžofci očeve na gljedane.

.

Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti: OVDE