Svi putevi vode ka Turskoj

Broj izbeglica u Turskoj nakon balkanskih ratova po McCarthy-u

Nesumljivo je da su migracijska kretanja iz Gore u XX vijeku vodila ka Turskoj. Migracijska kretanja u periodu Osmanske imperije su bile uobičajene i neznatne pojave na ovim prostorima ali su nedovoljno istražena i u budućnosti se treba pokloniti veća pažnja prevođenju arhivske građe iz Istanbula.

Tokom balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata desila su se najveća migracijska kretanja stanovništva Gore, mada ni period između dva svjetska rata i dvadeset godina nakon Drugog svjetskog rata, ne zaostaje u tome. Stanovništvo je bilo u neizvjesnosti kako zbog bezbednosne situacije, ograničenog kretanja a na području Gore uspostavljala se granica između novonastalih država. 

U periodu između dva svjetska rata sama procedura odlaska za Tursku je podrazumjevala davanje izjave o odricanje od jugoslovenskog državljanstva i dobivanje potvrde u kojoj se poništava pomenuto državljanstvo i naznačava da osoba (i porodica) nema pravo povratka u Jugoslaviji (karta u jednom pravcu).

U tom periodu su ubrzano trajali pregovori između Republike Turske i Kraljevine Jugoslavije o premeštanju stanovništva turskog govornog područja i stanovništva koje ima tursku kulturu iz Južne Srbije (Vardarska, Zetska i Moravska banovina). I stanovništvo Gore je bilo obuhvaćenom ovom konvencijom (član 2.). Konvencija je predviđala preseljenje 40 000 (četrdeset hiljada) porodica u vremenskom peridou od 6 godina (1939-1944). Jugoslovenska država se obavezala da će za svaku preseljenu porodicu platiti 500 lira ili sve ukupno 20 miliona lira.

Konvencija („Convention“) je trebala stupiti na snagu na dan kada je potpišu jugoslavenska i turska vlada. Konvencija nije bila ratificirana u turskom parlamentu zbog smrti predsjednika Turske Mustafe Kemala Ataturka.

Tokom pripremanja konvencije između dve države, politički predstavnici muslimanskog stanovništva su pokušavali da odvrate tursku državu da potpiše pomenutu konvenciju.

Qerim Lita u svojoj knjizi: “Shpërngulja e shqiptarëve ne Republikën e Turqisë 1922 – 1941”  objavio je preko 200 službenih dokumenata u vezi ove problematike. U njoj su i tri dokumenta koja su vezana za Goru i njeno stanovništvo, što ne znači da ih je u tom periodu bilo toliko, već naprotiv bilo ih je mnogo. U dopisu Kraljevskog legata iz Ankare od 5. avgusta 1938. obaveštava se Ministarstvo Spoljnih Poslova Kraljevine Jugoslavije “da  je Ferhad bej Draga, bivši poslanik Džemijeta, nedavno otputovao u Istanbul, a verovatno i u Ankaru. Nakon njega, otputovao je Malić Pelivani, narodni poslanik i još neki Albanci”.

.
>
Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti: OVDE
.

Iseljavanje iz Kruševa od 1912. do 1918.godine

Muhadžiri čekaju trajekt da se prebace iz Istanbula za Anadoliju.

Iz Monografije „Kruševo/Gora“

Početak balkanskih ratova i odlazak Turske sa ovih prostora jedan je od najtragičnijih događaja u cjelokupnoj historiji Gore. Stanovnici Kruševa, kao i cijele Gore, zbunjeni i nespremni dočekali su tektonske promjene koje su zahvatile ovaj dio Balkana.

Krajem 1912. godine, nakon petsto godina osmanske uprave, u Goru ulazi srpska vojska. Iz priča starijih, koji su bili svjedoci velikih promjena, slušali smo o tom vremenu i tragedijama koje su, jedna za drugom, zadesile naš narod.

U novoformiranoj državi Kruševo je administrativno bilo definisano kao jedna od 16 opština unutar Gorskog sreza. Opština se nalazila u pokrajini Južna Srbija, okrug Prizren. Te 1913. godine opština Kruševo je imala 1.926 stanovnika. U sastav „opštine kruševske” ulazila su sela Kruševo (405 stanovnika), Globočica (607) i Zli Potok (914). Opština Restelica je imala 2.279, dok opština Brod 2.624 stanovnika.

U cjelokupnoj historiji Gore Prvi svjetski rat će ostati zapamćen po najvećim stradanjima i muhadžirluku koji se dogodio tokom nekoliko ratnih godina. Gora se ponovo našla na udaru mnogih vojski i pljačkaša (haramija). Većeg iseljavanja stanovništva bilo je iz naselja koja su se nalazila u blizini uspostavljanja nove granice između Srbije i Albanije.

I turski dokumenti iz ovoga perioda govore o razmjeni i iseljavanju stanovništva nakon balkanskih ratova, kada se Turska definitivno povukla sa ovih prostora. 

Tako, u dokumentu Ministarstva inostranih poslova broj HR.SYS, 2030/12_14,15 od 26. maja 1914. godine govori se o naseljavanju muslimanskog stanovništva iz Makedonije u pojedine dijelove Turske:

„Albanci muslimani iz Makedonije koji žele da se usele u Tursku nakon Balkanskog rata trebaju se naseliti u Halep, Konju i Ankaru; s druge strane, Turci iz Makedonije koji oklijevaju da se usele, potrebno je ohrabriti da se nasele na pogodna mjesta u oblasti Jedrene – Čataldža (Edirne – Çatalca).“

***

Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti: OVDE