GORA NA POPISIMA STANOVNIŠTVA 1913-1921

Gora je do 1912.godine bila u sastavu Kosovskog vilajeta u Osmanskom carstvu, i bila je jedinstvena celina. Zakonom od 1865. godine obrazovan je Prizrenski vilajet i u njemu je pripalo skoro celo područje Kosova. 

***
Posle povlačenja Osmanskog carstva, Srbija je izvršila prebrojavanje stanovništva koje se zateklo 1. marta 1913. godine. U tom prebrojavanju obuhvaćena su mesta Stare Srbije, i izvršene sve administrativne podele na okruge, srezove i političke opštine. Procena stanovništva je izvršena preko policijskih službenika i novoformiranih opštinskih vlasti. Popis je vršen u toku kraćeg vremena preko popisivača koji su išli od kuće do kuće. 

U novoformiranoj državi, Gora je administrativno bila definisana kao srez. Nalazila se u pokrajini Južna Srbija, okrug Prizren. U tom period nije bila definisana granica prema Albaniji, a razgraničenje je završeno tek nekoliko godina kasnije,  pa su i na popisu 1913. i 1921. godine popisana sela koja će kasnije pripasti Albaniji, kao  i sva sela iz Gore i Opolja. Sela Jelovjane (980 stanovnika) i Urvič (908 stanovnika) pripala su okrugu tetovskom, opštini Donjo Palčište, i u ovom radu nisu ušle u konačan broj stanovnika u Gori. 

U gorskom srezu je bilo 19 opština, 51 selo, 1 varošica a te 1913. godine je ceo srez imao 28.117 stanovnika. Međutim, od samog štampanja “Rečnika mesta...” i situacije na terenu došlo je do različitih pomeranja pojedinih sela iz jedne opštine u drugu, pa je u gorskom srezu posle kratkih ispravki bilo 16 opština, 51 selo i 27 879 stanovnika (238 stanovnika manje, jer je u tabeli u originalu bila ubačena i opština Novčanska (?) a kasnije i prekrižena, ali je taj broj ušao u ukupan broj stanovnika u srezu).

Sreska kuća se nalazila u Vranište, koja je bila udaljena od okružnog mesta 5½ sahati hoda. Sresko mesto je imalo poštu i telegraf.

Popis 1921

Prvi zvaničan popis stanovništva i stoke od 31. januara 1921. godine obavljen je na teritoriji tadašnje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, koja je stvorena državnim aktom ujedinjenja od 1. decembra 1918. godine, a granice su joj utvrđene tek u narednim godinama 1919. i 1920. godine na osnovu ugovora o miru, konvencija (Rapallo), pa čak i plebiscite (Koruška). Detaljno razgraničenje počelo je tek posle izvršenog popisa tokom proleća 1921. godine i trajalo do kraja 1922. godine, tako das u državne granice tačno utvrđene tek u toku 1923. godine.

Srez Gora se administrativno u Kraljevini SHS nalazila u pokrajini Južna Srbija, okrug Prizren. U tom period nije bila definisana granica prema Albaniji, i razgraničenje je završeno tek nekoliko godina kasnije. U popis su ušla sva sela iz Gore i Opolja a popisana su i sela koja će kasnije pripasti Albaniji (Šištavec, Orgosta, Borje), a u odnosu na 1913. godinu u popisu iz 1921. godine nije ušla samo opština Topoljanska sa selima Topoljane, Brekinje, Džaferaj, Lojma i Nivča.

Ukupan broj stanovnika na nivou sreza je 12 817. Izjašnjavanje u popisu je po veroispovesti (Pravoslavnih, Rimokatolika, Grko-katolika, Muslimana…), po maternjem jeziku (Srba ili Hrvata, Slovenaca, Arnauta, Turaka…), kao i starosna struktura stanovništva.

Po raspoloživim podacima prebrojavanja stanovništva iz 1913. godine i zvaničnog popisa iz 1921. godine stanovništvo u Gori je prepolovljeno. U tom periodu u Gori su doseljene porodice iz okolnih oblasti, pa je konačan broj stanovnika donekle povećan. Ovoj brojci je pridodat i pozitivan prirodni priraštaj (vidi Tabelu 3.) u kojoj imamo polovinu stanovništva, 6027, u starosnoj dobi od 0 do 14.godina. Doseljenici i prirodni priraštaj su donekle „maskirali“ egzodus koji je zahvatio Goru tih godina.

Od 25.366 stanovnika koliko ih je bilo 1913. godine (bez opštine Topoljanske), na popisu 1921. godine ih je bilo 12.817, što je za 12 549 stanovnika manje. Kao razlozi smanjenja broja stanovnika mogu se tražiti u migraciji stanovništva, ratovima (Balkanski ratovi i Prvi svetski rat), gladi i bolestima. Stanovništvo se u tom vremenskom period između dva popisa našlo na teritoriji na kojoj su formirane nove države.

.

Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti: OVDE

.

. 

Još jedna varijanta čuvene balade „Jusuf i Džemilja“

Kruševo - Sejdija Ajdarlar

ŠO BILO, DADO, ČUDO GOLEMO,
VO TIJA, DADO, SELO KRUŠEVO

Prikupljajući materijal za „Monografiju Kruševa“, naš komšija FEIM HODŽA (Mazlamoski/Prcanoski) posudio nam je rukopis zbirke narodnih pjesama iz Gore. Smatramo da se radi o važnom materijalu koji zaslužuje da bude uređen i objavljen.
Rukopis sadrži 140 goranskih narodnih pjesama, od kojih je većina dosad objavljena. Međutim, pjesme iz rukopisa sadrže mnogo novih i nepoznatih elemenata, jer se radi o dobrom poznavaocu narodne tradicije i poezije Gore.
Objavljujemo čuvenu baladu „Jusuf i Džemilja“ u novoj varijanti i podacima koje je dao autor o događaju po kojem je nastala pjesma.

***
Toja slučaj se desif vo 1882. godina.
Džemiljina porodica vo Šištejec: Džemiljin muš se vikaf Hamzo, Džemiljin sin se vikaf Sefer. Sefer imaf dva sina i jena ćerka. Sinoji se vikalje jeden Liman jeden Mufidin, ćerka Ferida. Džemiljine unuci se još žive vo stare godine, ćerka neje živa.
Džemilja potiče ot Kruševo ot familija Beroska. Još postoji taja familija vo sredno mahalo.
Jusuf so cela familija otišof vo Tursko madžir i ne se vratif nazać.

Kompletnu pesmu možete pročitati i preuzeti: OVDE
.
.
. 

Puškarski zanat - Milisav Lutovac

Karavan kod Lopuškog Hana na putu za Prizren

Iz knjige :Dr. Milisav Lutovac – Gora i Opolje – Antropogeografska proučavanja, Beograd 1955.godine (strana 21-24)

Poznato je da su se neki zanati razvili u selima pod uticajem geografske sredine i potreba kao što su zidarski, drvodeljski, terzijski i drugi. Međutim, ima i krajeva u našoj zemlji, gde su pored ovih, bile odomaćene i one vrste zanata koje sada vidimo samo u gradovima (kovački, kujunđijski, puškarski ). Jedna od takvih oblasti, u kojoj se do skora bili zastupljeni kovački i puškarski zanati, jeste Gora. U njoj su sela Baćka, Vraništa, Rapča i Kruševo bila glavna središta te radinosti. To ne znači da ovih zanata nije bilo i u drugim naseljima ovoga kraja. Ima podataka koji ukazuju na to da se svo stanovništvo jednog sela bavilo samo jednim zanatom. Po kazivanju Bajrama Mursela,  stogodišnjaka iz Leštana, preci današnjeg stanovništva ovoga sela bavili su se u prošlosti kovačkim zanatom. Kod njih su kaže on, kovali i kupovali zanatske predmete ljudi i sa tetovske strane Šar planine. Ostaci šljake i uglja na mestu nekadašnjih kovačnica svedoče o tome. To što Leštane nema svoje planine takođe, govori da su se oni nekada bavili samo zanatom.

Kakvi su bili ti zanati u Gori? Po tvrđenju starih ljudi oni su bili vrlo raznovrsni, ali su se sigurni podaci mogli dobiti samo za puškarski zanat, koji je postojao do najnovijeg vremena. U pomenutim selima Baćkoj, Vraništu, Kruševu, Rapči i Zli Potoku, puškarstvo je bilo vrlo razvijeno još sredinom XIX veka. Tada je u svakom od ovih sela bilo pet do deset puškarskih radnji. Sačuvana je jedna esnafska teskera - dozvola, iz 1859. godine koja glasi na ime Sulejmana Mustafina, puškara u Vraništu. Teskeru je izdalo Ministarstvo finansija u Carigradu i naplatilo taksu od deset groša. 

.
.
.

Na kraju se nameće pitanje: zbog čega se puškarstvo odomaćilo i razvijalo u planinskoj Gori, a ne u drugim krajevima koji su za to imali povoljnije uslove? Moglo bi se pretpostaviti da je na to uticala blizina Prizrena i Tetova, poznatih središta za izradu oružja u XVIII i XIX veku. Nema sumnje, to je bio jedan od uzroka, ali ne jedini, jer bi se puškarstvo, u tom slučaju, pre razvilo u selima pored gradova, nego u planinskoj i besputnoj Gori. Druge razloge valja tražiti u starim zanatima i kontinentu stanovništva. Verovatna je pretpostavka da neki stari zanati vode poreklo još iz Srednjeg veka, kada su oni, kao što se zna iz starih pisanih spomenika, bili odomaćeni po selima. Pošto se u Gori održalo staro stanovništvo iz toga vremena, što nije običaj sa drugim naseljima oko Prizrena, može se i to uzeti kao razlog za rano uvođenje i dugo održavanje ovoga novog zanata turskog vremena. Razume se, zanati se u Gori preobražavani uporedo sa vremenskim potrebama: jedni su išćezavali, a drugi se pojavljivali. Puškarstvo je poslednja faza u tom razvitku. Odlazak u pečalbu uticao je na njegovo brže opadanje i konačno napuštanje. Sada u Gori nema ni jednog kovača. Za ove poslove dolaze povremeno u Dragaš i Brod zanatlije iz Prizrena i Orahovca. Čak se nisu razvili ni oni zanati koje oni mogu raditi kao samouci. Tako naprimer zidari i terzije dolaze iz Sredske.

Jedina zanatska radinost jeste drvodeljstvo, kojim se bave poglavito ljudi u Malom i Velikom Krstacu, u čijoj blizini ima krupnog borovog drveta. Oni izrađuju razno posuđe: “butane” (za bućkanje – izmetanje masla), “tuarije” (tovarije) – burad za vodu, “vedra”, kace, kabliće, “buklije” (čuture); zatim razno posuđe za merenje zapremine: “šinike” (merica koja zaprema 42 oke), “budžuke” (21 oka) i “karlice” (mere za žito).

Kompletan tekst možete pročitati i preuzeti: OVDE

.

.