Arhiva starih fotografija Kruševo

 Mehdija Omeri ( 1911 - 2002)

.

Seljim Šerifi (1933 - 2020)

Izveštaji Austro-Ugarskog konzulata iz Prizrena

Oliver Jens Schmitt i Eva Anne Frantz su uredili i objavili knjigu izvještaja Austro-Ugarskog konzulata iz Skoplja, Prizrena i Kosovke Mitrovice pod naslovom „Politik und Gesellschaft im Vilayet Kosovo und im serbisch beherrschten Kosovo. Berichte der österreichisch-ungarischen Konsuln aus dem zentralen Balkan (1870-1914)“. 

Izvještaji govore o stanju u Vilajetu Kosovo (provinciji koja je obuhvatala teritorije današnjeg Kosova, sjeverni dio današnje Republike Sjeverna Makedonija i Sandžak) krajem 19. i početkom 20. stoljeća. Ovo je najopsežnije izdanje takvih izvora, koje osvjetljava politiku, društvo, privredu, religiju i obrazovanje u Vilajetu Kosovo i stoga mogu poslužiti kao polazna tačka za dalja istraživanja Osmanskog carstva.

Za historiju Gore ovi izvještaji su korisni jer sadrže informacije o društveno-političkim dešavanjima od 1870. do 1914.godine. Do Berlinskog kongresa stanje u Gori je donekle bilo mirno, nakon toga saradnja korumpiranih sandžačkih vlasti Prizrena sa pojedinim poglavarima Ljume otežavali su život i ugrožena je bila bezbjednost stanovništva čitavog sandžaka. 

U godinama raspada Osmanskog carstva i početka balkanskih ratova izvještaji govore o umješanosti Srbije i dopremanju oružja pobunjenicima u Kosovskom vilajetu preko Ise Boljetinca. Pobunjenici su napali Skoplje.

(Izvještaj 155. 17. Avgust 1912.)

Kasnije, početkom balkanskih ratova, u oktobru, jedan od srpskih ranjenika rekao je kralju Petru: "Arnauti nas uništavaju našim puškama". Rečeno je da Srbija od sada više neće poštivati bijelu zastavu neprijatelja i da će se boriti do potpunog uništenja. Date su stroge naredbe da se svaki ranjeni ili zarobljenin Arnautin ubije. 

(Izvještaj 161. 26. Oktobar 1912. Beograd, Konzul Ugron). 

U sljedećim izvještajima iz Prizrena konzul Kohlruss navodi zverstva nad stanovništvom Prizrena i Ljume od strane srpske vojske. U Prizrenu su zatvorene 30 od 32 džamije.

(Izvještaj 174. 30. januar 1913.)

Austro-Ugarski Konzulat u Prizrenu osnovan je aprila mjeseca 1869.godine. Zamjenio je agenciju koja je radila od 1861. godine. Konzulat je radio samostalno u periodu od 1872-1878 i 1896-1913., a u tri navrata bio je podređen generalnom konzulatu u Skadru i Skoplju i 1913. poslanstvu u Beogradu. Zatvoren je kada je izbio Prvi svjetski rat. 

U nastavku su izdvojeni izvještaji Austro-Ugarskog Konzulata iz Prizrena koji govore o Gori i njenom stanovništvu.

.

Izvještaj 31. 

29. maj 1876. Prizren

Napeta situacija u Prizrenu zbog novog mutesarifa i povratka neregularnih trupa bašibozuka iz Ljume i Gore. Vratili su se sa plijenom koji su uzeli u nekoliko sela Tatar Pazardžika*.

*današnji Pazardžik, grad u središnjoj Bugarskoj, kojeg su u 15.vijeku osnovali Tatari.

Konzul Friedrich Lippich

.

Izvještaj 33. 

05. jul 1876. Prizren

Iz Prizrena je otišlo 500 vojnika pod komandom Hajrulah age. Kontigent iz Podrime stavljen je pod komandom Derviš age, koji je još ranije krenuo sa kontigentom Šari i sa nekim dobroboljcima Prizrenske lige. I Ostrozub je poslao svoj kontigent da se pridruži Hajrulah agi. Odred iz Ljume, lokalni razbojnici, još uvek se okupljaju. S druge strane, Gora koja je dala brojne redife*, poslala je još jedan jak odred bašibozuka. 

*redifi - rezervna turska vojska koja je pozivana samo za vrijeme rata

Konzul Friedrich Lippich

.

Izveštaj 52. 

22. jun 1891. Prizren

21. maja u Konzulat su došla dva muhamedanska predstavnika. Zamolila su me u ime stanovnika kaze Gora (32 sela sa oko 500 kuća) da na neki način obavjestimo sultana za njihovu užasnu situaciju u kojoj se nalazi cijelo stanovništvo kaze Gora, prouzrokovano neprestanim napadima Ljumjana. 

Na moje pitanje ne bi li bilo prihvatljivije pokušati poduzeti zajednički korak sa lokalnim vlastima, jedan od predstavnika mi je doslovno odgovorio: Sve je uzaludno, kod njih smo mnogo puta tražili pomoć, takođe smo napisali telegram u Carigradu, ali odgovor nismo nikada dobili. Uvjereni smo da sultan ne zna uopšte za naše probleme. Dva predstavnika su mi takođe rekli da su bili i kod ruskog konzula, koji im je obećao da će obavjestiti njegovu vladu. Međutim, oni sve svoje nade polažu u Carsku vladu, koja će kao susjedna država razumjeti teškoće u kojima se stanovništvo nalazi. 

Konzul Julius Pisko

.

Izvještaj 58. 

26. novembar 1891. Prizren

Ljumjani su napali selo Topoljane u regionu Gora, opljačkali oko 300 grla stoke i ubili djevojku koja je htjela oglasiti uzbunu u selu. Imam Topoljana, koji je danas stigao ovdje, sastao se sa Salih-pašom i zatražio da se razbojnici kazne. 

Konzul Julius Pisko

.

Izvještaj 62. 

14. maj 1892. Prizren

Uznemirenost građana Prizrena. Neefikasna vojna ekspedicija protiv Ljumjana. Povezanost mutesarifa Salih-paše sa Ljumjanima. 

Stanovništvo traži opoziv Salih-paše. 

Konzul Julius Pisko

.

Izvještaj 93.

04. septembar 1894. Prizren

Tek što je splasnula uznemirenost izazvana posetom srpskog kralja Aleksandra sa srpskim konzulom iz Prištine Carigradu, počeli su nemiri u okolini Prizrena i stanovništvo je zabrinuto. Glavni uzrok su česte pljačke koje se počinju širiti i na sam grad. Ljumjani organizuju grupe od 200-300 ljudi koji pljačkaju na Šar-planini, Kabaš i Goru. Pre otprilike dvije sedmice dogodio se napad na Šar-planini, u kojem je 50 Ljumjana napalo stada koja su pasla između Brodeca i Manastirice. Otjerali su pastire i uzeli svu stoku. Tri odreda vojnika, koje su pozvali oštećeni u pomoć, samo su glumili da su u akciji, jer su vojnici pucali u zrak, tako da su pljačkaši neometano otišli sa svojim plijenom. Na pitanje zašto se vojska ponaša, zapovjednik je navodno odgovorio da nije imao nikakvu posebnu naredbu da puca na pljačkaše. Ovakvo ponašanje vojske izazvalo je ogromnu gorčinu kod stanovništva, a imaju i namjeru organizovati vlastitu stražu za svoja stada kada vlast ne štiti njihovu imovinu i živote. 

Konzul Max Wenko

.

Izvještaj 145. 

28. oktobar 1897. Prizren

Oko 150 muškaraca redifskih bataljona u garnizonu u Tesaliji ponovo je dezertiralo, od kojih je oko 15 uhvaćeno na Šar-planini i sprovedeno u Űskub (Skoplje) dok su ostali uspjeli doći do svojih rodnih mjesta. 

Izdavanje pasoša Goranima koji su putovali u druge vilajete, obustavljeno je, kasnije nastavljeno pod uslovom da svaki od putnika mora dati jamac u slučaju mobilizacije. 

Konzul Alfred Rappaport

.

Izvještaj 161. 

20. oktobar 1898. Prizren 

Godinama se vodi parnični spor između Rasim-age* i sela Rapče (kaza Gora), koji je ovaj prvi izgubio na svim instancama. Stanovnici tog kraja tokom jeseni odlaze na rad u druge pokrajine Turske kao prodavači na bazarima i slično. Rasim-aga je preko lokalne vlasti zaprijetio mještanima sela Rapča da će im uskratiti pasoše potrebne za putovanje, dok ne udovolje Rasimovom zahtjevu, koji prema presudi Kasacionog suda, opravdano nije ispunjen. Ova prijetnja je zapravo izvršena, tako da su spomenuti mještani Rapča, koji spadaju u najbezazlenije i najvrednije stanovnike cijelog Sandžaka, bili prisiljeni na ovu ucjenu koju promovira vlast. 

*Rasim-aga je kratko vrijeme bio kajmakan (upravitelj) Ljume

Konzul Alfred Rappaport

.

Izvještaj 180. 

26. septembar 1906. Prizren

Sljedeći slučaj u Prizrenu dokazuje da sama vlast ne može adekvatno zaštititi vlastite organe i često se mora povinovati. Prije nekog vremena član sandžačkog upravnog odbora u Prizrenu Aziz efendija napadnut je u blizini grada od strane Albanaca iz Blaca*, na što se ovaj obratio vlastima i drugim uticajnim ljudima. Pomenuti Albanci su pokušali osloboditi jednog njihovog sunarodnika, koji je nekoliko mjeseci bio u Prizrenskom zatvoru zbog sumnje da je ukrao vojne puške. 

Žandari koji su pratili Aziz efendiju uzvratili su vatru i ubili napadača. Po albanskom običaju porodica preminulog potraživala je krv od Aziz efendije, čime je Aziz efendija u potpunosti lišen slobode kretanja i nije bio siguran u svom gradu. 

Kako bi oslobodili zatvorenika, nekoliko mještana Blaca organizovalo je upad u državnu poštu na putu Prizren - Ferizović. Uhvaćeni su ali i odmah pušteni kada je jedan prizrenski uglednik ponudio mogućnost puštanja njihovog sunarodnika iz zatvora. Ali, budući da lokalna vlast nije održala obećanje, krenuli su novi napadi na lokalne organe vlasti. 

Nakon kratkog perioda započeli su tajni pregovori sa mještanima Blaca kako bi došlo do pomirenja. U sporazumu je Aziz efendija trebao platiti krvarinu, pa je organizovano sakupljanje novca u Prizrenu i na području Gore kako bi se sakupilo 60 turskih funti.

Kada je sakupljena svota za krvarinu u večernjim satima zakazan je sastanak između Aziz efendije i brata ubijenog u zgradi opštine. Prema dogovoru isplaćena je krvarina i optuženik je oslobođen optužbi i odmah pušten iz zatvora. 

* Blace - selo sjeveroistočno od Suve Reke

Konzul Wenzel Lejhanec 

.

Izvještaj 66. 

11. oktobar 1909. Prizren

Mutesarif* Hasan Tosun-bej otišao je prekjuče u Kalkandelen (Tetovo) i Gostivar preko Šar-planine. Mutesarif zatim odlazi u Űskub (Skoplje) i Salonik (Solun). 

Hasan Tosun-bej bi takođe mogao iskoristiti ovu priliku da preduzme mjere protiv sve čestih pljački u kazi Gora, o kojoj je više puta dobio ozbiljne ali bezuspješne pritužbe. Jedini rezultat je da se razmatra Džavid-pašin projekat da se Lokalna vlast (kaza) Ljuma premjesti u novu kasarnu koja će se graditi u selu Šištovec, na goranskoj granici. 

*mutesarif - upravitelji sandžaka

Konzul Oskar Prochaska

.

Izvještaj 89.

08. jul 1910. Prizren

Ovdje se malo govori o vojnoj ekspediciji na Ljumu, jer je vlast preterano oprezna i nastoji sve zadržati u tajnosti. Napredovanje vojnog korpusa pukovnika Agni-beja, koji se sastoji od 10 bataljona pešadije sa četiri poljska i dva brdska topa i dva mitraljeza. Ekspedicija se odvijala od 23. juna dijelom preko Opolja i Gore, dijelom preko doline Drima, gdje je učestvovao i Osman-paša. Jedna njegova divizija je napredovala dok se druga razišla niz Drim prema prevoju Ćafa Kumulus. 

Cilj operacije je selo Bicaj i posebno nepristupačno selo Kolosjan, gdje su se okupljali Arnauti. 

Kolona koja je napredovala kroz Goru i dalje preko Topoljana uspjela je zaobići položaje Ljumjana i konačno ih zauzeti, nakon čega je Osman-paša, čijim se jedinicama pridružio i vrhovni zapovjednik Turgut-paša, otišao do Kalisa. 

Do manjih sukoba došlo je 3. i 4. jula kada su ustanici pobjegli u planine na lijevoj obali Drima. U Kalis su stigle i trupe koje su došle iz Manastira (Bitolja). U međuvremenu je Agni-bej preduzeo obezbjeđivanje područja oko Topoljana. Ovdje se svakodnevno transportuje zaplijenjeno oružje, koje se šalje dalje prema Ferizoviću. 

Konzul Oskar Prochaska

.

Izvještaj 94. 

14. oktobar 1910.

Napadi Lumjana i pljačke naselja su svakodnevnica. Izvjesni Ćazim Lika iz Vasijeta kod Kalisa opljačkao je stado ovaca na Šari i oteo muhamedanca. On je oslobođen nakon što je plaćen otkup. Lokalni načelnik, koji poznaje osobno pljačkaše, rekao je da ne može ništa učiniti, jer nema dovoljno žandara. 

Osim Ćazima Like u Ljumi se nalaze i nekoliko bjegunaca od pravde.

Konzul Oskar Prochaska

.

Izveštaj 122. 

17. novembar 1911. 

Ljumjani koji su prošle godine bili mirni, ponovo su aktivni i u grupama vrše krvave pljačke u predjelima Gore, Sirinić, Sredska, te u okolini Kalkandelena (Tetova) i Gostivara. 

Budući da vlast ne preduzima nikakve ozbiljne mjere, pozivaju se na nedostatak vojske, zgrade lokalne uprave su više puta bili poprište nasilnih scena. 

Nadajmo se da će pojačanje bataljona anadolskim trupama poboljšati ove neugodnosti.

Konzul Oskar Prochaska

 

Kompletan tekst u pdf formatu: OVDE

Gora "domaći Sibir" 1969.godine

"Na valovitoj visoravni Koritnika, nasuprot albanskim gudurama, kao u oazi ispod najčešće snijegom i ledom okovanih vrhunaca, protežu se naselja Dragaš, Lopuški Han, Brodosavci, Vranište, Restelica, Šainovac, Brod, Rapča, Ljubovište,… To su Gora i Opoje, kraj koji je do oslobođenja nazivan “domaćim Sibirom” jer su tu državni činovnici premješteni po kazni, te su – da bi što prije iskupili grijehe i vratili se u pitomije predjele – zavodili okrutni režim knute i torture.

***

Najzanimljivija je goranska nošnja, koja se održala u upotrebi, uglavnom u svečanim prilikama. Pod utjecajem novih shvaćanja i navika prenesenih iz Prizrena i drugih gradova, sve se više nosi konfekcijska odjeća. Kao rijetko gdje, u selima, u Gori i Opoju žene često nose hlače.

Muškarci nose bijelu kapu od specijalno valjane vune (kao keče), sukneni mintan (kaput), hlače s nešto opuštenim turom i opanke. Žene se pak naročito odjevaju. Omotaju se bijelom maramom koju ukrašavaju “šljokicama” i manistrama. Terlik je duga crna haljina, slična mantiji, ispod koje se nalazi fustan i posebne hlače koje sliče na dimije. Opanci su obično šivenjaci. Odjeća, takva kakva je, kako smatraju emancipirani Goranci, neukusna je i sputava ispoljavanje tjelesnih draži žene. Smatra se, naime, da je ona za Goranku isto što su bili zar i feredža za muslimansku ženu. Otuda se već skoro dva decenija organizirano nastoji da suvremena nošnja potisne goransku koja je, pored ostalog, i veoma skupa, jer se za nju troši mnogo materijala, i to sasvim nefunkcionalno". 

Živomir Simović, Beograd

Izvor: Naše planine, mart 1969. godine

Foto: Privatna arhiva

Gorski arzuhal - Abedin ef. Zejnulah

Otac mu je bio iz Kruševa a majka iz Šištevca. Ne zna se godina njegovog rođenja, ali se pouzdano zna da je preselio (umro) 1786.godine.

On je arebicom na goranskom napisao "arzuhal" * sličan poznatom "Duvanjskom arzuhalu" Mehmed age Pruščanina. 

Pjesmu je objavio Nazif Dokle u knjizi narodnih pjesama iz Gore i Golog Brda "Sevni bre ašik, sevni bre dušo".  Dokle je knjigu posvetio "prvopoznatomu našinskomu kompozitoru, puaču i pesniku Abedin efendija Zejnula, so oca ot Kruševo i matere ot Šištejec, umren vo 1786. godina šo napišaf vake našinski". Pjesma je objavljena i u Antologiji poezije Gore.

* ARZUHAL 

Pisana molba izrečena na pjesnički način.

tur. arz-ihal ← arap. ̔arḍ: izlaganje, predočavanje + ḥāl: stanje.

"Evo pišem da vi kažem i svoj hal:

Ni propana naša roba, 

sirotino gospodo. 

Bre pomogaj da Bog - 

nema nikoj nikoga. 

Ne steraha vo Gora,

ka koni vo gumno. 

Neka zn'jet, 

zaginahme, gospodo.

Teška ovaja krahina, 

krvava haljina, 

Mlogo sme malo, 

neka zn'je Sajbija".

Nemački avion Junker 87D-1

Nemački avion Junker 87D-1

Ejup Džafče (1938), Brod

(10.12.2020. četvrtak)

Ja som Ejup Džaferov Džafče, roden som tries osma. Panav avion vo Brod. Toga som biv pet godine. Data ne znjem alji go pamtim mlogo ubavo. 

Sme trčalje deca, sedom, osom drugari šo sme bilje. Sme bilje da go viđime. Donesoa jene so ćebiće crno, e sega a umrev nekoj vo Dragaš ne se sećavam. Trojca piloti, nemalje putnici vo avion. Borbeni lji biv, ne znm. Ne sme se razbiralje vo tija vreme. 

On iljeze od ke Grašišta na douno minare zavrte na Razaljen i vamo na karpa zakačiv krivo i se isipav vo Š'ntinica. Deloj negove glavne babo moj ge nosiu so voloi, motor, krila, drugo, treće i onda dojdoa so kamion ge natuaria za Dragaš. 

 Džermanci bilje. Take napre ge vikalje.

***

Ramdan Ramadani (1936), Kruševo

(22.04.2020. sreda)

Avion panav nad Brod. Mvzea Ebip I Isak. Će puštame ovce a ja im teram ovce I ka ti dojde avion auuuu i vo Majino nifće na koljje. Vo koljje će udri, će udri… Tuje ke Veljijinska pojata i niva će udri, će udri…i on so zor se podigna i otide. Će pane vo Stratorje. Ka ćume vo Brod panav. 

A deneska, a utre, zautroto ajt otidome ja (Ramadan), adžo (Džafer), bate (Abas) (mene me zea), Mustava Muaremoski, Muarem, Medija. Otidome da gljeame avion. Ka otidome tamo oni go cepet Nemci so sekirčića. Kamioni tuaret. 

Krilata imaa du pri ni pendžeri i adžo ge otvori a oni povne so knige. Šo će im ge knigeve, ke ge noset, adžo velji, za šogo im se? Tija vo avion šo bilje žive bea, odma nat Imerova kuća panav, malo vake ka vo špat, ka vo zavorće vrp i vo ravnište zastanav. I ne se upaljif. Ne se oštetif nijede nvojnik. 

Ne znm tačno kua godina beše, vo Drugi svetski rat. Vo avion Nemci bilje. 

***

Jamin Nedžipi, 1935. Kruševo 

(17.10.2020.)

Avion panav na ke Brod. Nemački avion biv. A znješ tija denoj se pokrilo nebo so crne vojne avioni. A znš koljko bilje. Kruživ i dalj se isabiv i rekoa udriv vo minare brodsko, da smani brzina i panav. Sme bilje da gljedame mije ka deca. Ne poginav nikoj. Tija bilo mi se čini četrs četvrta. 

Ka sega se sećam pocrnelo nebo od avioni. Sila bilo tija. Mi se čini da bilje nešto Nemačke i nešto od Velika Britanija avioni. 

Dozvola poglavara sreza gorskog - 1925.godine

KRALJ. S.H.S.                                                               

SUD OPŠTINE KRUŠEVAČKE        

16 XI 1925.godine 

Kruševo 

Poglavaru sreza Gorskog Vranište

Sud ove opštine sa ovim aktom urućuje toj vlasti Biljala Šerifovića iz sela Restelice s molbom da mu se odobri odlazak u varoš i okolinu Orahovca  za (6) šest meseca po radi pečalbe.   

Lični opis:

Star 15 godina          lice: obično

Rasta: običnog         oči: zelene

Bradu nema             brkovi nema

Nos i usta: pravilna           Osobenih znakova nema.

Vladanja je dobrog.                              

Pečat Suda opštine Kruševačke             Predsednik suda 

Potpis

Dve taksene marke od 5 dinara

:::  

Napred imenovanom odobravam odlazak i boravak za napred označeno mesto. V (6) šest meseci. 

Br. 3953                                                                          Sreski poglavar

16. novembra 1925             

Pečat Načelnika sreza Gorskog         

Potpis

Vranište

Objava suda opštine Kruševačke 1927.godine

 KRALJ. S.H.S.

SUD OPŠTINE KRUŠEVAČKE

12. maja 1927.godine 

Kruševo 

Objava

Za Zićira Šerifovića iz sela Kruševa kome je data na rukovanje jedna ruska puška koja nosi No: 218663 radi čuvanja svoje stoke. 

Lični opis:

Star 16 godina          lice: okruglo

Rasta: običnog         oči: kestenjaste

Nos i usta: pravilna Osobenih znakova nema.

Vladanja dobrog. 

Pečat Suda opštine Kruševačke           

Predsednik suda: Potpis                                                                          

Vunena bela kapa

 Nošnja ima višestruku namjenu i karakter. Osnovna uloga nošnje je zaštita od hladnoće i drugih prirodnih pojava. U našim balkanskim, pa i širim okvirima, nošnja ima estetski, etnički pa i socijalni karakter. Po nošnji se, često, može odrediti etnička posebnost ljudi, a ne rijetko i socijalni status i vjerska, odnosna konfesionalna pripadnost. Posebno se ističe njena dekorativna odnosno ukrasna uloga.

Muška narodna nošnja je gotovo izbačena iz svakodnevne upotrebe, osim što je koriste pojedinci ili se upotrebljava samo u svečanim prilikama (praznici, svadbe, suneti).

Muška nošnja  Gorana pripada balkanskom tipu i slična je, a po nekim elementima, identična nošnji susjednih Ljumljana kao i Torbeša iz Zapadne Makedonije i Albanije. Razlike su neznatne i u nijansama. 

Prema boji razlikuje se crni i bijeli tip muške nošnje. Crni tip isključivo nose stariji muškarci (mlađi rijetko), dok bijeli tip isključivo nose mlađi, bez razlike da li su oženjeni ili nisu. Također, razlikuje se nošnja za svečane prilike od nošnje za svakodnevnu upotrebu.

Materijali od kojih se izrađuju dijelovi muške nošnje su najčešće od vune, osim za džamadan koji može biti izrađen i od čohe. Izatkani vuneni matrijal se valja da bi dobio na kvalitetu. Terzije za izradu muške nošnje još rade u Restelici i Brodu, mjesta u kojima je nošnja djelimično u upotrebi. Doskora su terzije iz Gore odlazile u Opolje i druga mjesta u okolini Prizrena, gdje su šili nošnju od vune i kože.

Dijelovi muške nošnje

-          kapa (od vune i bijele boje, ravna kao u Ljumi)

-          krpče (mahrama na kapi i oko kape, „čalma“)

-          gunče (gunj; od vune, „šajak“, crne boje i kratkih rukava)

-          džamadan (vuneni; crn ili bijel, rijetko od plave čohe)

-          košulja (platnena i bijela)

-          puas (pojas plave boje; tkan od vune ili pamuka),

-          benebrek (čakšire; sa gajtanima u šest redova)

-          čorape (čarape; od crne vune za starije, dok za mlađe bijele i srmom išarane)

-          openke (opanci; od kravlje kože sa podvezicama („vrfke“) bijele boje

-          obojke (obojci; od vune, crne boje, za mlađe šareni i srmom izatkani,

-          nakit (kićena mahrama i ćustek za momke).

U nastavku možete pročitati intervju u vezi vunene bele kape sa starijim mještanima Kruševa. 

Intervju možete pročitati: OVDJE 

Topoljane (Topojan) 1918.

 

Topoljane (fshati Topojan) je selo u Albaniji u oblasti Kuksa. U ovom selu je rođen Kodža Sinan Paša (1506-1596), veliki vezir Osmanskog  carstva.

1913. godine, u ovom selu i njegovim zaseocima (Xhaferaj, Nimçe i Brekinje) izvršen je masakar od strane srpske vojske.

Prilikom prebrojavanja stanovništva početkom 1913. godine Topoljane ulazi u sastav gorskog sreza . Topoljanska opština obuhvatala je sela:

 Topoljane (1068 stanovnika), 

Brekinje (742 stanovnika), 

Xhaferaj (344 stanovnika),

Nimça (359 stanovnika).

Pet godina kasnije, 1918. godine Topoljane i pomenuta sela ulaze u sastav potprefekture Gora i na popisu stanovništva kojeg je sprovela Austro-Ugarska imali su sledeći broj stanovnika:

Topoljane (513), 

Brekinje (448), 

Xhaferaj (182) i  

Nimça (146). 

Popis stanovništva: Fshati Topojan dhe Xhaferaj 1918.

Popis stanovništva: Fshati Brekinje 1918.

Popis stanovništva: Fshati Nimça 1918.

 

Od popisanih stanovnika, velika većina nije prisutna u selima već se nalazi u obližnjim selima i gradovima. Primetan je veliki broj udovica, preko 160, i dece bez oba roditelja, što potvrđuje izveštaj Dimitrija Tucovića objavljenog 22.10.1913. u Radničkim novinama, broj 223. o Pokolju u Ljumi.

 

Dopisnici beogradskih listova iz Skoplja i novih krajeva uopšte, koji smatraju za nacionalnu dužnost prikrivanje  zločina naših vlasti i vojske i obmanjivanje naroda u Srbiji, javili su već: da je jedno arnautsko selo u Ljumi uništeno, pošto su se Arnauti zatvorili u kuće i do poslednjega uporno branili.

Saopštena je namerno obmana javnosti. Kada su srpske trupe to selo uništile, u njemu ljudi nije bilo. Rezervni oficiri koji su dobili naređenje da selo zapalei sve što u njemu zateču stave pod nož, uzaman su se opirali, uzaman su ponavljali reči „zar sve?“, uzaman su po nekoliko puta izveštavali komandanta da u selu nema nikoga više osim žene i dece. „Sve!“, to je bio odgovor nekoga kapetana Jurišića, koji je radio u sporazumu sa potpukovnikom Milićevićem.

Za dva sata selo je bilo potamanjeno uz scene koje je teško reći. Plotuni su poobarali žene koje su držale odojčad u naručju; pokraj mrtvih matera drala su se njihova dečica koja su slučajno bila pošteđena kuršuma: tela, kao jela vitka, lepih gorštakinja rila su se kao crvi po ledini; žene su se porađale od straha. Za dva sata potamanjeno je na 500 duša.

Klanje je obustavljeno kada je jedan  deo oficira uložio energičan protest, priznajući: da „divlji“ Arnauti naše zarobljenike vojnike razoružaju pa puste, a naša „kulturna“ vojska XX veka ubija njihovu decu! Ali, dockan. Učinjeno je samo ono što se još moglo učiniti: Leševi su potrpani u kuće a kuće zapaljene – da bi se zločinu prikrio trag.

To je istina o ovom strahovitom divljaštvu, o kome sada imaju reč vlada i Narodna skupština.

Kruševo 20.04.1980.

 

Iljinka od Filjibe

Bozadžija, Sofija, početak XX vijeka

Džemilja ispuana vo pesna bila od Rašitovci, od nino kabilje.  Se otvoriv muabet za nina familjija i oja imam zapamteno za ni. Rašitovcam kuća im bila vo dovno mahalo, eto tuje kuća ke ima Ismailj naprajena. Mlogo bilje pristalje ljudži. Pristala familjija.

Toja Rašit šo biv, mlogo pristav čujek biv, on dalj i biv brat Džemilji ilji tetka lji mu bila ne znm. Prodavav vo Filjibe boza. Toga se vikalo Filjibe, sega Plovdiv. Bugari i den deneska ga pijet boza. Naše niz Bulgarija mlogo rabotalje. Rašit nosiv po kuće boza i ke nekujego šo biv najbogat vo mestoto. Toja imav goljema imanica, zemna, 10-15 iljade ovce i sve tija, a samo jena ćerka imav. Mu se vikala Iljinka, Bugarka.

Ka šo nosiv boza, ćerkata go denetisala i mu rekla: „Rašit, ti si za mene“, i on i rekov: „Vala i ti si za mene“. Tamo, vamo se zasakalje i došlo vreme da doiđa on zadoma i i se javiv. Ona mu rekla: „Će dojdem i ja so tebe, će ti izbegam“. Vo toja vakat imala granica postajena među Bulgarija i Srbija. Ona zela nekuje pare, materi ge kažala a ocu ne. Oni ti trnalje i na granica vo Caribrod, toga go vikalje, a deneska Dimitrovgrad, prošlje alji srpska žandarmerija ge zastanala. Otec ka osetiv da izbegala, zengilj čujek uključiv sve poljicija po na, alji oni prošlje granica. Ge stignalje i reklje: „Iljinke vrati se, a znš ke ideš“?
A Rašit sve ponapre i kažav koj je i od kede je i da živuje vo siromašno mesto. Ona im rekla nejde nazač, a babo ne smev da ga zadeva jer na granica se raspravalje. Ka videv kede je rabota izvadiv pare i zlato so šake i dav ćerki.

Ona živuala vo Kruševo, eto tuje sega ke ima kuća Ismailj. Vake popušpteno bilo zanadulu. Tuje Mazlamov brat, Hasan, kuća imav ženina, ka domazeć biv tuje. On, Hasan vo Tursko ošov.

Ona živuala tuje, primila isljam i klanala i sve našinski terbijet zela. Najteško i bilo, eto rodila deca so Rašita i sve, alji sve i vikalje decam: „E more kaurče“! I bilo teško tija ka će čuje, Bugarka bila, alji primila isljam.

Ona živuala tuje vek vreme, komšija bila so naše. Imala deca alji poslje jeno dejće ka rodila se poremetila nekako vo stomak. Nana naša Ćupa ga vrzuala i ga isprajla. Pa poslje celo vreme dur bila živa tamo i pračala nani. Iljinka ga vikalje, a vamo i dalje drugo ime. Vo selo ga znlje ka Iljinka od Filjibe.

E sega šo se dešava poslje. Ka stanalje svi da idujet na ke Turska i oni stanalje da idujet. Otec nejzin so matere sve prodava vo Filjibe i idujet so na vo Tursko. Toljko ćerkata ga sakalje, i kupilje kuća vo Tursko i so na živualje. Otecot i mati Iljinkine tamo vo Tursko umrelje.

Oja adžo Hasan mi go kažuav. Imala jena vrba goljema tuje, vrba beše do docna, ona ga nasijala.

Rašit biv toljko pristav, ljepotan i puač biv. Bilo ksmet so Bugarka da se oženi. Oni se vikalje Rašitovci, Džemilja od tuje ošla za Šištejec. E sega dalj i biv brat ilji tetka lji mu bila ne znm. Bila prirodno pristala familjija.

A.A. 

Maj 2022, Kruševo

Ratni zarobljenici tokom Drugog svjetskog rata iz Dragaša

Dragaš (Gorski srez) za vrijeme Drugog svjetskog rata se nalazio u sastav Kraljevine Albanije kao potprefektura. Na osnovu izveštaja Savezne komisije za popis žrtava rata 1941 - 1945 iz Dragaša stradala je 61 osoba (4 Srba, 2 Crnogoraca, 18 Albanaca, 7 Turaka i 30 Ostalih).

Njemačka, Austrija i Italija su tokom Drugog svjetskog rata upravljale sa preko 1000 logora za ratne zarobljenike. Tokom aprilskog napada Njemačke i Italije na Jugoslaviju znatan dio vojnika, podoficira i oficira jugoslovenske vojske otišao je u zarobljeništvo, među kojima i ljudi iz Dragaša. 

 Iako je prošlo sedamdeset sedam godina od završetka Drugog svjetskog rata nije poznat broj ratnih zarobljenika iz Dragaša interniranih u logore nacističke Njemačke, Italije i Austrije. 

U nastavku je nepotpuni spisak ratnih zarobljenika iz Dragaša, a formiran je na osnovu arhivske građe Centralnog Državnog Arhiva u Tirani (Arkivi Qendror Shtetëror  - AQSH Tirana), Albanija, Crveni Krst Albanije i Jugoslavije kao i privatnih arhivskih dokumenata.

 

1.     Abdil Arif (18.12.1924.) Leštane, Nurnberg II 1a, Njemačka,

2.     Abdulović Sulejman (05.09.1922.), Krstac, Njemačka,

3.     Ademović Jonus – Ljubošta, Stalag XI A – Njemačka, zarobljenički broj:114669,

4.     Bektešević Bećir (1917), Radeša, Njemačka,

5.     Bislimi Bislim, Vraništa – Njemačka,

6.     Bislimović (Abazi) Destan Rasim, 1915. Rapča, Njemačka,

7.     Dautović Daut Zulfikar - Rapča (zarobljen 08.04.1941. u Karlovcu; logor: STALAG XVII A, zarobljenički broj: 531; oslobođen dana: 03.04.1945. Vratio se u domovini: 10.04.1945.),

8.     Destanović Destan Murtez – Brodosavce, Stalag II – Njemačka, zarobljenički broj: 73510,

9.     Eminović Nesim (06.03.1914.), Vraništa, Njemačka,

10. Eminović Sali Bislim, 1916. Radeša,

11.  Ferati (Emrul) Berzat, Bačka, umro 1944. godine u logoru u Beogradu,

12.  Gaši (Sejdi) Šani, Brezna, poginuo 1945. godine Sajmište Zemun,

13.  Ibišović Tefik, 1897. Ljubovište,

14.  Ibrahimović Tasif Ibrahim, 1917. Belobrod,

15.  Isaković Nezir – Restelica – Njemačka,

16.  Jašarević Nazif – Restelica. Stalag XI A – Njemačka, zarobljenički broj:114740,

17.  Jusufović Mustafa Selim (Isufi Selim) Brod, Kamp di Konçe (Grumello del Piano) – Italija,

18.  Ljokanovci Skender, Brod – Njemačka,

19.  Murati Mehmet– Brezna, Kamp di Konçe (Grumello del Piano) – Italija,

20.  Nuridin Ćazim (10.08.1923), Leštane, Schwabach, Njemačka,

21.  Pelivan Ejup– Zli Potok - Njemačka,

22.  Rašiti Faridin, Radeša – Njemačka,

23.  Redžepović Redžep Ilijas - Mlike (Zarobljen 07.04.1941. godine u Karlovcu; logori: Fronstalag 306, Stalag XVII A, Stalag XII A; Zarobljenički broj: 529. Oslobođen dana: 20.03.1944. godine.),

24.  Seferović Ramiz Ismail– Dragaš, Stalag II – Njemačka, zarobljenički broj: 722887,

25.  Sejrani Sejran (1919.), Šajnovce, zarobljen 06.04.1941.godine u Sremskoj Mitrovici. Do 1943. godine boravi u Kamp di Konçe (Grumello del Piano) Bergamo - Italija. Poslije Stalag XII AD, Njemačka,  zarobljenički broj: 58921,

26.  Sulejmanović Ćamil – Kukaljane – Njemačka,

27.  Sulejmanović Džemail – Kukaljane , Stalag XI A - Njemačka, zarobljenički broj: 114745,

28.  Sulejmanović Jonuz – Rapča, Mauthauzen, Austrija,

29.  Šemsidinović Amid (01.05.1914.), Vraništa, Njemačka,

30.  Šutrak Harun, Brod – Njemačka,

31.  Velijević Hardesan – Zaplužje, Stalag XI A – Njemačka, zarobljenički broj: 114814,

32.  Zećiri Šaban – Brezna, Kamp di Konçe (Grumello del Piano) – Italija.

 

Arhivski izvori:

Arkivi Qendror Shtetëror  - AQSH Tirana, Albanija

Fondi Drejtoria Qendrore e Policisë
Fondi Komanda ushtarake
Fondi Ministria e Tokave të Liruara
Fondi Prefekturat dhe komunat e Tokave të Liruara
Fondi Drejtoria e Përgjithshme e Kryqit të Kuq Shqiptar

Crveni Krst Jugoslavije
Arolsen Archives